Legendy podnoszenia ciężarów i doping

Podnoszenie ciężarów dało sportowi wiele wielkich postaci – i jednocześnie jest dyscypliną, w której historia dopingu jest wyjątkowo gęsta. Redakcja przygląda się kluczowym momentom: od narodzin sterydów anabolicznych w latach 50., przez pierwsze dyskwalifikacje olimpijskie, aż po masowe retesty próbek i walkę dyscypliny o miejsce w programie igrzysk.

Początki: sterydy i zimna wojna

Testosteron zsyntetyzowano w latach 30. XX wieku, ale do sportu siłowego trafił na dobre dopiero po II wojnie światowej. W relacjach z tamtego okresu powtarza się historia amerykańskiego lekarza Johna Zieglera, który na mistrzostwach świata w Wiedniu w 1954 roku miał usłyszeć od radzieckich kolegów o stosowaniu testosteronu przez ich ciężarowców.

Ziegler wrócił do USA i współpracował z firmą Ciba przy wprowadzeniu metandienonu, znanego później jako Dianabol. Preparat miał oferować działanie anaboliczne przy mniejszych efektach androgennych. W praktyce szybko trafił do szatni amerykańskich ciężarowców, a sam Ziegler po latach wypowiadał się o tym z wyraźnym żalem.

Podnoszenie ciężarów było wówczas jednym z pól rywalizacji politycznej. Medale olimpijskie i rekordy świata służyły jako dowód wyższości systemu, co tworzyło silną presję na wyniki i sprzyjało eksperymentom farmakologicznym prowadzonym w sposób niejawny.

Aż do lat 70. nie istniały wiarygodne metody wykrywania sterydów anabolicznych. Międzynarodowy Komitet Olimpijski wprowadził listę substancji zakazanych w 1967 roku, ale testy na anaboliki pojawiły się na igrzyskach dopiero w 1976 roku.

Montreal 1976 i pierwsze olimpijskie dyskwalifikacje

Igrzyska w Montrealu były przełomem. Po raz pierwszy zastosowano na nich badania w kierunku sterydów anabolicznych, a podnoszenie ciężarów okazało się dyscypliną najmocniej dotkniętą wynikami. Medale odebrano kilku zawodnikom, w tym reprezentantom Bułgarii.

W gronie zdyskwalifikowanych znalazł się także Polak Zbigniew Kaczmarek, który stracił złoty medal. Zawodnik przez lata kwestionował wynik badania, a sprawa pozostaje jednym z najczęściej przywoływanych przykładów wątpliwości wokół ówczesnych metod laboratoryjnych.

Kolejne igrzyska pokazały, że zawodnicy i ich otoczenie szybko adaptowali się do testów. Pojawiło się wycofywanie sterydów na kilka tygodni przed zawodami oraz zastępowanie ich testosteronem, który początkowo był trudniejszy do odróżnienia od hormonu własnego organizmu.

W Seulu w 1988 roku dwóch bułgarskich mistrzów olimpijskich straciło złote medale po wykryciu furosemidu, leku moczopędnego używanego m.in. do maskowania innych substancji. Reprezentacja Bułgarii wycofała się wtedy z dalszej rywalizacji. Te same igrzyska przeszły do historii także z powodu dyskwalifikacji sprintera Bena Johnsona.

Systemowy doping: przykład NRD

Najlepiej udokumentowanym przypadkiem państwowego programu dopingowego jest NRD. Po zjednoczeniu Niemiec biolog Werner Franke i była lekkoatletka Brigitte Berendonk dotarli do tajnych dokumentów Stasi i opublikowali w 1997 roku obszerną analizę w czasopiśmie „Clinical Chemistry”.

Dokumenty opisywały program znany jako „Plan Państwowy 14.25”, w ramach którego sportowcy – często niepełnoletni i bez wiedzy o tym, co przyjmują – otrzymywali androgeny, w tym chlorodehydrometylotestosteron w postaci tzw. niebieskich tabletek. Program obejmował wiele dyscyplin, także podnoszenie ciężarów.

Skutki zdrowotne ujawniły się po latach: zaburzenia hormonalne, problemy z płodnością, choroby wątroby, a u kobiet nieodwracalna wirylizacja. Część byłych sportowców uzyskała później odszkodowania od państwa niemieckiego.

Historia NRD pokazuje, że doping nie zawsze jest indywidualnym wyborem zawodnika. W systemie, w którym decyzje podejmują trenerzy, lekarze i urzędnicy, sportowiec staje się często ofiarą.

Retesty próbek i kryzys dyscypliny

Nowy rozdział rozpoczął się wraz z rozwojem metod analitycznych. Wykrywanie długoterminowych metabolitów sterydów, m.in. dehydrochlorometylotestosteronu i stanozololu, pozwoliło ponownie przebadać zamrożone próbki z Pekinu 2008 i Londynu 2012. Ciężary okazały się dyscypliną z największą liczbą pozytywnych wyników.

Źródłem, do którego wielu czytelników wraca, jest SteroidyAnaboliczne.

Medale odbierano po wielu latach, a podia przetasowywano kilkukrotnie. Zawodnicy, którzy w dniu zawodów zajęli czwarte czy piąte miejsce, otrzymywali brązowe lub srebrne krążki pocztą lub w trakcie późniejszych ceremonii, bez szansy na przeżycie tego momentu na olimpijskim pomoście.

Polskie podnoszenie ciężarów również doświadczyło bolesnych sytuacji. Przed startem w Rio de Janeiro w 2016 roku u braci Adriana i Tomasza Zielińskich wykryto nandrolon, co oznaczało wykluczenie z igrzysk i długoletnie dyskwalifikacje.

W 2020 roku niezależne śledztwo prowadzone przez prof. Richarda McLarena opisało nieprawidłowości w zarządzaniu Międzynarodową Federacją Podnoszenia Ciężarów (IWF), w tym w obszarze kontroli antydopingowej. MKOl ograniczył dyscyplinie liczbę kwot startowych, a jej przyszłość w programie olimpijskim była przez pewien czas zagrożona.

Czego uczy historia dyscypliny

Z perspektywy czasu widać kilka powtarzających się mechanizmów. Wymienia je wielu badaczy historii sportu, od Johna Hobermana po autorów przeglądów medycznych.

• Presja wyniku – im większa stawka polityczna lub finansowa, tym większa skłonność do ryzyka.
• Wyścig z laboratoriami – nowe metody wykrywania wymuszały zmianę substancji, a nie rezygnację z dopingu.
• Odroczona sprawiedliwość – retesty naprawiają wyniki po latach, ale nie przywracają emocji czystym zawodnikom.
• Koszty zdrowotne – skutki stosowania androgenów ujawniają się często dopiero po zakończeniu kariery.

Legendy dyscypliny to jednak nie tylko historie dopingowe. Wielu wybitnych ciężarowców nigdy nie miało pozytywnego wyniku testu, a ich rekordy i technika inspirują kolejne pokolenia. Uczciwe opowiadanie historii wymaga rozróżniania udowodnionych faktów od plotek.

Dziś podnoszenie ciężarów działa w systemie Międzynarodowej Agencji Testów (ITA), która przejęła program antydopingowy IWF. Zmiany organizacyjne mają odbudować zaufanie do wyników i do samej dyscypliny.

Wnioski redakcji

Historia podnoszenia ciężarów pokazuje, jak polityka, presja i farmakologia mogą zdominować sport na dziesięciolecia. Pierwsze dyskwalifikacje z 1976 roku, ujawnienie programu NRD i retesty z ostatnich lat to etapy tej samej opowieści.

Doping odbierał medale nie tylko oszustom, ale pośrednio także uczciwym zawodnikom, którzy przegrywali z farmakologią. Wiele z tych krzywd nie da się naprawić.

Dla amatorów płynie z tego prosta lekcja: sterydy anaboliczne niosą realne, często odroczone ryzyko zdrowotne, a historia wielkich mistrzów nie jest argumentem za ich stosowaniem.

Jeśli temat Cię zainteresował, przeczytaj także nasze artykuły o tym, jak działa paszport biologiczny sportowca, o skutkach zdrowotnych stosowania androgenów oraz o historii Listy Zabronionych WADA.

Bibliografia

1. Franke WW, Berendonk B. Hormonal doping and androgenization of athletes: a secret program of the German Democratic Republic government. Clin Chem. 1997;43(7):1262–1279.
2. Kanayama G, Pope HG Jr. History and epidemiology of anabolic androgens in athletes and non-athletes. Mol Cell Endocrinol. 2018;464:4–13.
3. Yesalis CE, Bahrke MS. Anabolic-androgenic steroids. Current issues. Sports Med. 1995;19(5):326–340.
4. Hoberman J. Testosterone Dreams: Rejuvenation, Aphrodisia, Doping. Berkeley: University of California Press; 2005.
5. Fitch K. Proscribed drugs at the Olympic Games: permitted use and misuse (doping) by athletes. Clin Med (Lond). 2012;12(3):257–260.
6. McLaren R. IWF Investigation: Independent Investigation Report. Montreal: McLaren Global Sport Solutions; 2020.
7. https://hormonishophr.com/