Badania kontrolne przy stosowaniu kwasu acetylosalicylowego w niskich dawkach
Kwas acetylosalicylowy w dawce 75–150 mg dziennie to jeden z najczęściej stosowanych leków kardiologicznych w Polsce. Wiele osób przyjmuje go latami, często bez pamiętania, że nawet „mała aspiryna” wpływa na krzepnięcie, żołądek i nerki. Redakcja wyjaśnia, które badania mają sens przy takiej terapii, a których wykonywać rutynowo nie trzeba.
Jak działa niska dawka aspiryny
Kwas acetylosalicylowy nieodwracalnie blokuje enzym cyklooksygenazę-1 w płytkach krwi. W efekcie płytki tracą zdolność do wytwarzania tromboksanu A2, czyli substancji, która ułatwia ich zlepianie się. Ponieważ płytki nie mają jądra komórkowego, nie mogą odtworzyć enzymu – efekt utrzymuje się przez cały okres ich życia, około 7–10 dni.
Do zahamowania płytek wystarczają dawki znacznie niższe niż te stosowane przeciwbólowo. Dlatego w profilaktyce sercowo-naczyniowej używa się zwykle 75–150 mg dziennie, a w Polsce popularne są tabletki 75 mg, w tym dojelitowe, dostępne zarówno na receptę, jak i bez niej.
Głównym wskazaniem jest profilaktyka wtórna – u osób po zawale serca, udarze niedokrwiennym, z chorobą wieńcową lub po zabiegach rewaskularyzacji. Tu korzyści są dobrze udokumentowane i przewyższają ryzyko krwawień.
W profilaktyce pierwotnej, czyli u osób bez rozpoznanej choroby, obraz jest mniej korzystny. Duże badania ASPREE, ARRIVE i ASCEND z 2018 roku pokazały, że zmniejszenie liczby incydentów sercowo-naczyniowych jest niewielkie albo nieistotne, a ryzyko poważnych krwawień wyraźnie wzrasta. Z tego powodu decyzja o przyjmowaniu aspiryny „na wszelki wypadek” powinna należeć do lekarza.
Główne ryzyka, które monitorujemy
Najważniejszym działaniem niepożądanym jest krwawienie, przede wszystkim z przewodu pokarmowego. Aspiryna uszkadza śluzówkę żołądka poprzez hamowanie ochronnych prostaglandyn, a jednocześnie utrudnia tamowanie krwawienia. Tabletki dojelitowe zmniejszają podrażnienie miejscowe, ale nie eliminują ryzyka ogólnoustrojowego.
Krwawienie nie zawsze jest widoczne. Częściej ma postać przewlekłej, utajonej utraty krwi, która po miesiącach prowadzi do niedoboru żelaza i niedokrwistości. Dlatego badania krwi są ważniejsze, niż mogłoby się wydawać przy tak „niewinnym” leku.
Drugi obszar to nerki. Niska dawka aspiryny u większości osób nie pogarsza ich funkcji, ale u seniorów, przy odwodnieniu lub równoczesnym stosowaniu innych leków przeciwzapalnych i moczopędnych może przyczyniać się do spadku przesączania kłębuszkowego.
Trzecim, mniej znanym efektem jest wpływ na kwas moczowy. Niskie dawki salicylanów zmniejszają jego wydalanie przez nerki i mogą nieznacznie podnosić stężenie w surowicy, co ma znaczenie u osób z dną moczanową.
Zestaw badań: co i jak często
Nie istnieje jeden oficjalny „pakiet aspirynowy”. Zakres badań zależy od wieku, chorób współistniejących i innych przyjmowanych leków. Poniższa tabela zbiera badania najczęściej rozważane przez lekarzy u osób długotrwale stosujących niską dawkę.
| Badanie | Po co | Orientacyjnie |
|---|---|---|
| Morfologia krwi z rozmazem | wykrycie niedokrwistości, spadku hemoglobiny, zmian MCV | przed rozpoczęciem, potem zwykle raz w roku lub częściej u seniorów |
| Ferrytyna, żelazo | wczesne wykrycie niedoboru żelaza przy utajonym krwawieniu | gdy spada hemoglobina lub pojawia się zmęczenie |
| Kreatynina z eGFR | ocena funkcji nerek | co 6–12 miesięcy u osób starszych i z chorobami nerek |
| Kwas moczowy | kontrola u chorych na dnę lub z hiperurykemią | według wskazań lekarza |
| Krew utajona w kale / test FIT | wykrycie krwawienia z przewodu pokarmowego | przy niedokrwistości lub w ramach przesiewu raka jelita |
| ALT, AST | ogólna ocena wątroby, zwłaszcza przy wielu lekach | okresowo, według wskazań |
Morfologia jest badaniem podstawowym. Spadek hemoglobiny o więcej niż kilka gramów na litr w porównaniu z poprzednim wynikiem lub obniżenie MCV powinno skłonić do sprawdzenia ferrytyny i poszukania źródła utraty krwi.
U osób przyjmujących równocześnie leki przeciwkrzepliwe, np. warfarynę, oznacza się INR zgodnie z zasadami leczenia przeciwkrzepliwego. Samo przyjmowanie aspiryny nie wymaga natomiast kontroli INR ani APTT.
Testy funkcji płytek, w tym badania tzw. oporności na aspirynę, nie są zalecane rutynowo. Ich wyniki słabo przekładają się na decyzje kliniczne i wykonuje się je jedynie w wybranych sytuacjach specjalistycznych.
Objawy, które wymagają pilnej konsultacji
Badania laboratoryjne nie zastąpią obserwacji własnego organizmu. Niektóre objawy wymagają kontaktu z lekarzem natychmiast, a nie przy najbliższej planowej wizycie.
- smoliste, czarne stolce lub krew w stolcu;
- wymioty krwią lub treścią przypominającą fusy kawy;
- nagłe osłabienie, zawroty głowy, kołatanie serca, bladość;
- przedłużające się krwawienia z nosa lub dziąseł, liczne siniaki bez urazu;
- nagły silny ból głowy, zaburzenia mowy lub widzenia.
Ryzyko krwawienia rośnie przy łączeniu aspiryny z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, takimi jak ibuprofen czy naproksen, z innymi lekami przeciwpłytkowymi, przeciwkrzepliwymi, a także z alkoholem. Osoby aktywne, które sięgają po ibuprofen po treningu, powinny omówić to z lekarzem.
Ibuprofen przyjmowany tuż przed aspiryną może dodatkowo osłabiać jej działanie przeciwpłytkowe, ponieważ konkuruje o to samo miejsce w enzymie. To argument za tym, by nie stosować leków przeciwzapalnych bez potrzeby.
Przed planowanym zabiegiem chirurgicznym lub stomatologicznym trzeba poinformować lekarza o przyjmowaniu aspiryny. Decyzję o ewentualnym odstawieniu podejmuje lekarz – samodzielne przerwanie terapii u osoby po zawale czy ze stentem może być niebezpieczne.
Ochrona żołądka i sytuacje szczególne
U osób z wysokim ryzykiem krwawienia z przewodu pokarmowego lekarz może zalecić równoczesne stosowanie inhibitora pompy protonowej. Dotyczy to zwłaszcza osób po przebytej chorobie wrzodowej, seniorów i pacjentów przyjmujących kilka leków wpływających na krzepnięcie.
Przy przebytej chorobie wrzodowej warto rozważyć badanie w kierunku Helicobacter pylori. Eradykacja tej bakterii zmniejsza ryzyko nawrotu owrzodzenia u osób, które muszą kontynuować leczenie przeciwpłytkowe.
U osób uprawiających sport kontaktowy, np. sztuki walki, większe ryzyko siniaków i krwiaków nie jest powodem do samodzielnego odstawienia leku, ale warto omówić je z kardiologiem.
Aspiryna nie znajduje się na liście substancji zabronionych WADA. Sportowcy powinni jednak pamiętać, że łączenie jej z innymi lekami przeciwbólowymi przed zawodami wytrzymałościowymi może zwiększać obciążenie nerek i przewodu pokarmowego.
Wnioski redakcji
Niska dawka kwasu acetylosalicylowego to skuteczny lek w profilaktyce wtórnej, ale nie suplement do przyjmowania bez wskazań. W profilaktyce pierwotnej korzyści są niewielkie, a ryzyko krwawień realne.
Podstawą monitorowania jest regularna morfologia, w razie potrzeby uzupełniona o ferrytynę, ocenę nerek i kwasu moczowego. Testy funkcji płytek nie są potrzebne rutynowo.
Najważniejsze jest szybkie reagowanie na objawy krwawienia i unikanie niepotrzebnego łączenia z innymi lekami przeciwzapalnymi.
Redakcja poleca także teksty o interpretacji ferrytyny, o bezpiecznym stosowaniu leków przeciwbólowych u osób trenujących oraz o tym, jak przygotować się do morfologii krwi.
Bibliografia
- Antithrombotic Trialists' (ATT) Collaboration. Aspirin in the primary and secondary prevention of vascular disease: collaborative meta-analysis of individual participant data from randomised trials. Lancet. 2009;373(9678):1849–1860.
- McNeil JJ, Wolfe R, Woods RL, et al. Effect of aspirin on cardiovascular events and bleeding in the healthy elderly. N Engl J Med. 2018;379(16):1509–1518.
- Gaziano JM, Brotons C, Coppolecchia R, et al. Use of aspirin to reduce risk of initial vascular events in patients at moderate risk of cardiovascular disease (ARRIVE). Lancet. 2018;392(10152):1036–1046.
- ASCEND Study Collaborative Group. Effects of aspirin for primary prevention in persons with diabetes mellitus. N Engl J Med. 2018;379(16):1529–1539.
- US Preventive Services Task Force. Aspirin use to prevent cardiovascular disease: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA. 2022;327(16):1577–1584.
- Caspi D, Lubart E, Graff E, et al. The effect of mini-dose aspirin on renal function and uric acid handling in elderly patients. Arthritis Rheum. 2000;43(1):103–108.
- Catella-Lawson F, Reilly MP, Kapoor SC, et al. Cyclooxygenase inhibitors and the antiplatelet effects of aspirin. N Engl J Med. 2001;345(25):1809–1817.
