Skutki uboczne suplementacji żelaza
Żelazo jest jednym z niewielu minerałów, których niedobór u osób aktywnych – zwłaszcza kobiet i biegaczy – zdarza się naprawdę często. Jednocześnie preparaty żelaza należą do suplementów o najgorszej tolerancji, a ich nadmiar może szkodzić. Redakcja omawia, jakich działań niepożądanych można się spodziewać i jak je ograniczyć.
Dlaczego żelazo bywa źle tolerowane
Organizm człowieka nie ma aktywnego mechanizmu wydalania nadmiaru żelaza. Jedynym miejscem regulacji jest wchłanianie w dwunastnicy, kontrolowane przez hormon wątrobowy hepcydynę. To dlatego większość żelaza z tabletki nie zostaje przyswojona i pozostaje w przewodzie pokarmowym.
Niewchłonięte żelazo działa drażniąco na błonę śluzową żołądka i jelit, a w jelicie grubym wpływa na skład mikrobioty. Jony żelaza katalizują też reakcje utleniania, co może nasilać miejscowy stan zapalny.
Metaanaliza badań z udziałem dorosłych wykazała, że siarczan żelaza istotnie częściej niż placebo powoduje dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Problemy te są jedną z głównych przyczyn przerywania suplementacji, zanim zapasy żelaza zdążą się odbudować.
Dodatkowo duża dawka żelaza podnosi poziom hepcydyny na kolejne 24 godziny, co ogranicza wchłanianie następnej porcji. Oznacza to, że zwiększanie dawki często pogarsza tolerancję, nie przynosząc proporcjonalnej korzyści.
Najczęstsze działania niepożądane
Lista typowych objawów jest dość przewidywalna, a ich nasilenie zależy od dawki, formy chemicznej i indywidualnej wrażliwości.
- Zaparcia – najczęstszy objaw, szczególnie przy siarczanie żelaza.
- Nudności, ból w nadbrzuszu – zwłaszcza przy przyjmowaniu na czczo.
- Biegunka lub zmiana rytmu wypróżnień – u części osób zamiast zaparć.
- Ciemne, prawie czarne stolce – zwykle niegroźne, ale trzeba je odróżnić od krwawienia z przewodu pokarmowego.
- Metaliczny posmak – szczególnie przy preparatach w płynie.
- Przebarwienia zębów – przy płynnych formach, dlatego zaleca się picie przez słomkę.
Czarne zabarwienie stolca po żelazie jest normalne, ale stolec smolisty, lepki i o charakterystycznym zapachu, któremu towarzyszy osłabienie, może oznaczać krwawienie. W takiej sytuacji trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem.
Żelazo podawane dożylnie, stosowane w szpitalach i poradniach, ma inny profil działań niepożądanych, w tym rzadkie reakcje nadwrażliwości. Jest to jednak leczenie wyłącznie pod nadzorem lekarza i nie dotyczy suplementów.
Przeładowanie żelazem i zatrucie
Najpoważniejsze zagrożenia dotyczą sytuacji, w których żelazo przyjmuje osoba, która go nie potrzebuje, albo gdy dochodzi do jednorazowego przedawkowania.
Hemochromatoza dziedziczna to choroba, w której organizm wchłania nadmiernie dużo żelaza. W populacjach pochodzenia północnoeuropejskiego mutacje genu HFE są stosunkowo częste. Długotrwała suplementacja u takiej osoby przyspiesza odkładanie się żelaza w wątrobie, sercu i trzustce, co może prowadzić do marskości, kardiomiopatii i cukrzycy.
Z tego powodu żelaza nie należy przyjmować „profilaktycznie” bez badań. Podstawą decyzji jest morfologia oraz ferrytyna, a w razie wątpliwości także wysycenie transferyny i parametry stanu zapalnego, które mogą zawyżać ferrytynę.
Ostre zatrucie żelazem jest szczególnie groźne dla małych dzieci. Kilka tabletek przeznaczonych dla dorosłego może spowodować wymioty, krwawienie z przewodu pokarmowego, wstrząs i uszkodzenie wątroby. Preparaty żelaza muszą być przechowywane poza zasięgiem dzieci, a w razie połknięcia trzeba natychmiast wezwać pomoc.
Formy żelaza a tolerancja
Na rynku dostępnych jest wiele form żelaza – zarówno w lekach, jak i w suplementach diety. Różnią się zawartością żelaza elementarnego, ceną i profilem tolerancji.
| Forma | Charakterystyka | Tolerancja |
|---|---|---|
| Siarczan żelaza(II) | najlepiej przebadana, tania, stosowana w lekach | najczęstsze dolegliwości trawienne |
| Fumaran i glukonian żelaza(II) | sole o podobnym działaniu, różna zawartość żelaza elementarnego | zbliżona do siarczanu |
| Diglicynian żelaza | chelat z glicyną, popularny w suplementach | często lepiej tolerowany przy niższej dawce |
| Kompleks wodorotlenku żelaza(III) z polimaltozą | forma trójwartościowa | dobra tolerancja, wchłanianie dyskusyjne |
| Żelazo liposomalne / sukrosomalne | nowsze technologie | dobra tolerancja, mniej badań porównawczych |
Porównując produkty, trzeba patrzeć na ilość żelaza elementarnego, a nie na masę całego związku. Tabletka 300 mg siarczanu żelaza nie zawiera 300 mg żelaza, lecz kilkadziesiąt miligramów.
Badania nad wchłanianiem wykazały, że przyjmowanie pojedynczej dawki co drugi dzień może dawać podobną lub lepszą łączną absorpcję niż przyjmowanie codzienne, przy mniejszej liczbie dolegliwości. Schemat leczenia niedoboru powinien jednak ustalić lekarz.
Witamina C poprawia wchłanianie żelaza niehemowego, a kawa, herbata, wapń i niektóre leki zobojętniające kwas żołądkowy – pogarszają je. Żelazo należy przyjmować z odstępem od lewotyroksyny, niektórych antybiotyków (tetracyklin, fluorochinolonów) i preparatów wapnia.
Sportowcy i żelazo
Osoby trenujące wytrzymałościowo tracą więcej żelaza niż osoby nieaktywne – przez pot, mikrourazy w przewodzie pokarmowym, hemolizę przy bieganiu oraz, u kobiet, przez miesiączkę. Wysiłek przejściowo podnosi też hepcydynę, ograniczając wchłanianie.
Przeglądy dotyczące sportowców podkreślają, że suplementację warto rozpoczynać na podstawie wyników badań i konsultacji, a nie „na wszelki wypadek”. U osób z prawidłowymi zapasami dodatkowe żelazo nie poprawia wydolności.
Praktycznym wnioskiem z badań nad hepcydyną jest przyjmowanie żelaza rano lub w kilka godzin po treningu, a nie bezpośrednio po intensywnej jednostce, gdy hepcydyna rośnie. Ostateczny schemat warto omówić z lekarzem lub dietetykiem sportowym.
Żelazo nie jest substancją zabronioną przez WADA, ale wlewy dożylne powyżej określonej objętości są zakazaną metodą, chyba że wykonuje się je w szpitalu lub zawodnik ma wyłączenie dla celów terapeutycznych.
Wnioski redakcji
Działania niepożądane żelaza, przede wszystkim zaparcia i nudności, są częste, ale zwykle łagodne i zależne od dawki. Niższa dawka, przyjmowanie co drugi dzień i lepiej tolerowane formy mogą je ograniczyć.
Prawdziwym zagrożeniem jest przeładowanie żelazem u osób, które go nie potrzebują, oraz przypadkowe zatrucie u dzieci.
Suplementację żelaza warto rozpoczynać po badaniach, a efekty kontrolować po kilku tygodniach lub miesiącach.
Zachęcamy do przeczytania naszych tekstów o interpretacji ferrytyny, o anemii u biegaczy oraz o tym, które witaminy i minerały warto badać u osób trenujących.
Bibliografia
- Tolkien Z, Stecher L, Mander AP, Pereira DI, Powell JJ. Ferrous sulfate supplementation causes significant gastrointestinal side-effects in adults: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2015;10(2):e0117383.
- Moretti D, Goede JS, Zeder C, et al. Oral iron supplements increase hepcidin and decrease iron absorption from daily or twice-daily doses in iron-depleted young women. Blood. 2015;126(17):1981–1989.
- Stoffel NU, Cercamondi CI, Brittenham G, et al. Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women: two open-label, randomised controlled trials. Lancet Haematol. 2017;4(11):e524–e533.
- Camaschella C. Iron-deficiency anemia. N Engl J Med. 2015;372(19):1832–1843.
- Sim M, Garvican-Lewis LA, Cox GR, et al. Iron considerations for the athlete: a narrative review. Eur J Appl Physiol. 2019;119(7):1463–1478.
- Pietrangelo A. Hereditary hemochromatosis – a new look at an old disease. N Engl J Med. 2004;350(23):2383–2397.
