Żeń-szeń dla kobiet: czy są różnice
Żeń-szeń bywa reklamowany jako uniwersalny środek „na energię”, ale organizm kobiety ma swoją specyfikę: zmienny poziom hormonów w cyklu, ciążę, karmienie piersią i menopauzę. Redakcja sprawdza, czy działanie i bezpieczeństwo żeń-szenia różnią się w zależności od płci i na co kobiety powinny zwrócić uwagę.
Krótko o żeń-szeniu
Pod nazwą „żeń-szeń” kryje się kilka roślin. Najlepiej przebadany jest żeń-szeń właściwy (Panax ginseng), zwany azjatyckim lub koreańskim. Drugi ważny gatunek to żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius). Tzw. żeń-szeń syberyjski, czyli eleuterokok, należy do innego rodzaju roślin i ma odmienny skład.
Za działanie żeń-szenia odpowiadają głównie ginsenozydy – związki saponinowe o budowie przypominającej steroidy. Właśnie to podobieństwo strukturalne sprawia, że naukowcy od lat badają, czy żeń-szeń może wpływać na receptory hormonów płciowych.
W Unii Europejskiej korzeń żeń-szenia ma monografię Komitetu ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków. Jest w niej opisany jako środek w stanach osłabienia i zmęczenia. W Polsce żeń-szeń występuje zarówno w zarejestrowanych lekach roślinnych, jak i w suplementach diety.
Większość badań klinicznych nie analizowała wyników osobno dla kobiet i mężczyzn. Dlatego wiele z tego, co wiemy, dotyczy dorosłych ogółem, a dane specyficzne dla kobiet pochodzą z mniejszych, ukierunkowanych prób.
Menopauza i objawy okołomenopauzalne
Najwięcej badań u kobiet dotyczy okresu menopauzy. Koreańskie badania z czerwonym żeń-szeniem oceniały jego wpływ na uderzenia gorąca, samopoczucie i wybrane wskaźniki sercowo-naczyniowe u kobiet po menopauzie.
Wyniki są umiarkowanie zachęcające: niektóre próby wskazywały na poprawę subiektywnego samopoczucia, nastroju i jakości życia. Przegląd systematyczny randomizowanych badań nad żeń-szeniem w menopauzie zwrócił jednak uwagę, że dowody dotyczące samych uderzeń gorąca są niewystarczające.
Badanie z udziałem kobiet po menopauzie sugerowało również, że czerwony żeń-szeń może poprawiać wskaźniki pobudzenia seksualnego w porównaniu z placebo. To jednak pojedyncza, niewielka próba i nie powinna być traktowana jako dowód ostateczny.
Żeń-szeń nie jest alternatywą dla terapii hormonalnej ani dla innych metod leczenia objawów menopauzy zalecanych przez ginekologa. Może być rozważany jako dodatek, ale po rozmowie z lekarzem.
Hormony, cykl i możliwe działanie estrogenopodobne
Ginsenozydy w badaniach laboratoryjnych wykazywały zdolność do słabej interakcji z receptorami estrogenowymi. Czy ma to znaczenie kliniczne u kobiet, pozostaje niejasne, a wyniki badań komórkowych bywają sprzeczne.
W literaturze opisano pojedyncze przypadki krwawień z dróg rodnych po menopauzie, bolesności piersi i zaburzeń cyklu, które łączono ze stosowaniem preparatów żeń-szenia. Opisy przypadków nie dowodzą związku przyczynowego, ale są sygnałem ostrzegawczym.
Z tego powodu wiele źródeł zaleca ostrożność u kobiet z chorobami hormonozależnymi, takimi jak rak piersi, endometrioza czy mięśniaki macicy. Nie oznacza to, że żeń-szeń na pewno szkodzi, ale brakuje danych potwierdzających bezpieczeństwo.
- Nietypowe krwawienie po menopauzie zawsze wymaga konsultacji ginekologicznej – niezależnie od przyjmowanych suplementów.
- Przy bolesności piersi lub zmianach cyklu po rozpoczęciu suplementacji warto przerwać przyjmowanie i skontaktować się z lekarzem.
- Kobiety po leczeniu nowotworów hormonozależnych powinny każdą suplementację omawiać z onkologiem.
U kobiet młodszych, z regularnym cyklem, nie ma dobrych danych sugerujących, że żeń-szeń w typowych dawkach zaburza gospodarkę hormonalną. Mimo to obserwacja własnego organizmu jest rozsądna.
Ciąża, karmienie i interakcje z lekami
W ciąży i w okresie karmienia piersią żeń-szenia nie należy stosować. Monografia HMPC nie zaleca jego użycia w tych okresach ze względu na brak danych o bezpieczeństwie, a badanie na modelu zarodków szczura wskazywało na możliwe działanie teratogenne jednego z ginsenozydów.
| Sytuacja | Zalecenie | Uzasadnienie |
|---|---|---|
| Ciąża, karmienie piersią | nie stosować | brak danych o bezpieczeństwie, sygnały z badań zwierzęcych |
| Doustna antykoncepcja hormonalna | konsultacja z lekarzem | teoretyczne interakcje, brak dobrych danych |
| Warfaryna i inne leki przeciwkrzepliwe | unikać bez nadzoru | żeń-szeń amerykański osłabiał działanie warfaryny |
| Leki przeciwcukrzycowe | ostrożność, kontrola glikemii | możliwe obniżanie poziomu glukozy |
| Leki przeciwdepresyjne (MAO) | unikać połączenia | opisywane objawy pobudzenia |
W badaniu z udziałem zdrowych ochotników żeń-szeń amerykański osłabiał działanie warfaryny, co ma znaczenie u kobiet leczonych przeciwkrzepliwie, np. po zakrzepicy.
Kobiety z cukrzycą, również ciążową w przeszłości, powinny pamiętać o możliwym wpływie żeń-szenia na poziom glukozy. Może to być korzystne, ale w połączeniu z lekami zwiększa ryzyko hipoglikemii.
Żeń-szeń bywa też łączony z kofeiną w napojach energetycznych. U osób wrażliwych taka kombinacja może nasilać kołatanie serca, niepokój i bezsenność.
Jak bezpiecznie stosować żeń-szeń
Jeśli kobieta zdecyduje się na suplementację, warto wybrać produkt z deklarowaną zawartością standaryzowanego ekstraktu i ginsenozydów. Monografia HMPC opisuje dawki odpowiadające około 0,6–2 g suszonego korzenia dziennie dla dorosłych.
Typowo zaleca się kuracje kilkutygodniowe, a nie przyjmowanie bez przerwy przez wiele miesięcy. Monografia ogranicza samodzielne stosowanie do trzech miesięcy. Lepiej przyjmować żeń-szeń rano lub wczesnym popołudniem, bo u części osób pora wieczorna pogarsza sen.
Kobiety aktywne fizycznie często sięgają po żeń-szeń w nadziei na poprawę wydolności. Badania sportowe dają wyniki niespójne, a różnice między płciami nie zostały dobrze zbadane.
Żeń-szeń nie jest zabroniony przez WADA. Problemem mogą być jednak złożone produkty „energetyczne”, w których obok żeń-szenia pojawiają się stymulanty niewymienione na etykiecie.
Wnioski redakcji
Żeń-szeń działa u kobiet zasadniczo podobnie jak u mężczyzn, ale istnieją sytuacje szczególne: ciąża, karmienie piersią, choroby hormonozależne i stosowanie leków przeciwkrzepliwych.
W menopauzie może wspierać samopoczucie, jednak dowody dotyczące uderzeń gorąca są słabe. Nie zastępuje leczenia zalecanego przez ginekologa.
Nietypowe krwawienia czy bolesność piersi podczas suplementacji to powód, by przerwać przyjmowanie i skonsultować się z lekarzem.
Redakcja poleca także materiały o tym, czym jest żeń-szeń i jak działa, o suplementach w okresie menopauzy oraz o adaptogenach w sporcie kobiet.
Bibliografia
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. Community herbal monograph on Panax ginseng C.A. Meyer, radix. EMA/HMPC/321232/2012. London: EMA; 2012.
- Kim SY, Seo SK, Choi YM, et al. Effects of red ginseng supplementation on menopausal symptoms and cardiovascular risk factors in postmenopausal women: a double-blind randomized controlled trial. Menopause. 2012;19(4):461–466.
- Kim MS, Lim HJ, Yang HJ, et al. Ginseng for managing menopause symptoms: a systematic review of randomized clinical trials. J Ginseng Res. 2013;37(1):30–36.
- Oh KJ, Chae MJ, Lee HS, et al. Effects of Korean red ginseng on sexual arousal in menopausal women: placebo-controlled, double-blind crossover clinical study. J Sex Med. 2010;7(4 Pt 1):1469–1477.
- Yuan CS, Wei G, Dey L, et al. Brief communication: American ginseng reduces warfarin's effect in healthy patients: a randomized, controlled trial. Ann Intern Med. 2004;141(1):23–27.
- Chan LY, Chiu PY, Lau TK. An in-vitro study of ginsenoside Rb1-induced teratogenicity using a whole rat embryo culture model. Hum Reprod. 2003;18(10):2166–2168.
- https://anabolicoonline.com/
