Żeń-szeń: czym jest i jak działa
Żeń-szeń od ponad dwóch tysięcy lat jest obecny w medycynie Azji Wschodniej, a dziś należy do najlepiej sprzedających się ekstraktów roślinnych na świecie. Zanim jednak uwierzymy w obietnice „naturalnej energii”, warto zrozumieć, czym jest ta roślina, jakie związki zawiera i co właściwie udało się potwierdzić w badaniach.
Roślina, gatunki i nazewnictwo
Żeń-szeń to potoczna nazwa korzeni roślin z rodzaju Panax, należącego do rodziny araliowatych. Łacińska nazwa rodzaju pochodzi od greckiego słowa „panakeia”, oznaczającego lekarstwo na wszystko, co dobrze oddaje, jak postrzegano tę roślinę przez wieki.
Najważniejsze znaczenie mają dwa gatunki: żeń-szeń właściwy (Panax ginseng), uprawiany głównie w Korei i północno-wschodnich Chinach, oraz żeń-szeń pięciolistny, czyli amerykański (Panax quinquefolius), pochodzący z Ameryki Północnej. Istnieje też żeń-szeń japoński i wietnamski, rzadziej spotykane w Europie.
Dla pełnego obrazu trzeba wspomnieć o roślinach, które nazwę „żeń-szeń” noszą tylko zwyczajowo. Eleuterokok kolczasty, sprzedawany jako żeń-szeń syberyjski, ma inny skład chemiczny i nie zawiera ginsenozydów. Podobnie ashwagandha bywa nazywana „indyjskim żeń-szeniem”, choć botanicznie nie ma z nim nic wspólnego.
Korzeń zbiera się zwykle po 4–6 latach uprawy, gdy zawartość związków czynnych jest najwyższa. Uprawa jest długa i wymagająca, co tłumaczy wysoką cenę dobrej jakości surowca i częste przypadki fałszowania produktów.
Ginsenozydy i inne związki czynne
Główną grupą związków czynnych są ginsenozydy – saponiny triterpenowe. Zidentyfikowano ich kilkadziesiąt, a najczęściej dzieli się je na dwie grupy: pochodne protopanaksadiolu (np. Rb1, Rc, Rd) i protopanaksatriolu (np. Rg1, Re). Proporcje między nimi różnią się w zależności od gatunku i sposobu przetwarzania.
Oprócz ginsenozydów korzeń zawiera polisacharydy, poliacetyleny, peptydy i związki fenolowe. Ich wkład w działanie całego ekstraktu jest słabiej poznany, ale prawdopodobnie istotny – dlatego wyniki badań z izolowanymi ginsenozydami nie zawsze przekładają się na działanie całego korzenia.
| Rodzaj surowca | Sposób przygotowania | Charakterystyka |
|---|---|---|
| Żeń-szeń biały | korzeń suszony bez obróbki termicznej | skład zbliżony do świeżego korzenia |
| Żeń-szeń czerwony | korzeń poddany działaniu pary, potem suszony | powstają ginsenozydy „przetworzone”, np. Rg3, Rh2 |
| Żeń-szeń amerykański | zwykle suszony | wyższy udział ginsenozydów grupy Rb |
| Ekstrakt standaryzowany | wyciąg o określonej zawartości ginsenozydów | powtarzalność dawki, łatwiejsze porównanie produktów |
Biodostępność ginsenozydów po podaniu doustnym jest niska. Duża część z nich jest przekształcana przez bakterie jelitowe w metabolity, takie jak tzw. związek K, które łatwiej się wchłaniają. Skład mikrobioty może więc wpływać na to, jak silnie dana osoba odczuwa działanie żeń-szenia.
To jedno z wyjaśnień, dlaczego reakcje na żeń-szeń są tak zróżnicowane i dlaczego wyniki badań klinicznych bywają niespójne.
Jak działa: mechanizmy
Żeń-szeń nie działa na jeden konkretny receptor, jak typowy lek. Przypisuje mu się raczej działanie wielokierunkowe, które w tradycji opisywano pojęciem „adaptogenu”, czyli substancji zwiększającej odporność organizmu na stres.
W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach ginsenozydy wpływały na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, produkcję tlenku azotu w naczyniach, wychwyt glukozy w tkankach, stres oksydacyjny i stan zapalny. Część ginsenozydów oddziałuje też z receptorami steroidowymi.
Trzeba pamiętać, że wiele z tych mechanizmów pochodzi z badań na komórkach i zwierzętach, w których stosowano stężenia trudne do osiągnięcia u ludzi. Mechanizm laboratoryjny nie jest dowodem działania klinicznego.
Najbardziej wiarygodne są zatem badania kliniczne, i to na nich redakcja opiera dalszą część artykułu.
Co potwierdzają badania kliniczne
Najlepiej udokumentowany obszar to zmęczenie. W dużym, randomizowanym badaniu u pacjentów onkologicznych ekstrakt żeń-szenia amerykańskiego w dawce 2 g dziennie zmniejszał zmęczenie związane z chorobą nowotworową po ośmiu tygodniach w porównaniu z placebo.
Dobrze opisano też wpływ na glikemię. Badania z udziałem osób zdrowych i chorych na cukrzycę typu 2 wykazały, że żeń-szeń amerykański przyjęty przed posiłkiem może zmniejszać wzrost glukozy po jedzeniu. Efekt jest umiarkowany i nie zastępuje leczenia.
W zakresie funkcji poznawczych przegląd Cochrane wskazał na pewne sygnały poprawy, ale ocenił jakość dowodów jako niewystarczającą do wyciągnięcia jednoznacznych wniosków.
W sporcie wyniki są najsłabsze. Przegląd badań nad ergogenicznym działaniem żeń-szenia nie znalazł przekonujących dowodów na poprawę wydolności fizycznej, a wiele wcześniejszych pozytywnych prac miało istotne ograniczenia metodologiczne.
- Zmęczenie: umiarkowane dowody, głównie w populacjach chorych.
- Glikemia poposiłkowa: umiarkowane dowody dla żeń-szenia amerykańskiego.
- Funkcje poznawcze: dowody niejednoznaczne.
- Wydolność sportowa: brak przekonujących dowodów.
Bezpieczeństwo, dawki i wybór produktu
W dawkach stosowanych w badaniach żeń-szeń jest zwykle dobrze tolerowany. Najczęstsze działania niepożądane to bezsenność, nerwowość, bóle głowy i dolegliwości trawienne. W latach 70. opisano tzw. zespół nadużywania żeń-szenia, obejmujący pobudzenie i podwyższone ciśnienie, choć jego interpretacja jest dziś dyskusyjna.
Żeń-szeń może wchodzić w interakcje z warfaryną, lekami przeciwcukrzycowymi i inhibitorami MAO. Nie zaleca się go w ciąży i podczas karmienia piersią.
Dawki w badaniach mieściły się zwykle w przedziale od kilkuset miligramów standaryzowanego ekstraktu do kilku gramów suszonego korzenia dziennie. Przy wyborze produktu warto zwrócić uwagę na gatunek, część rośliny (korzeń), stopień standaryzacji i deklarowaną zawartość ginsenozydów.
Żeń-szeń nie jest substancją zabronioną przez WADA. Sportowcy powinni jednak pamiętać, że złożone produkty energetyczne bywały zanieczyszczane stymulantami.
Wnioski redakcji
Żeń-szeń to roślina o złożonym składzie, w którym kluczową rolę odgrywają ginsenozydy. Jego działanie jest wielokierunkowe, ale wiele mechanizmów opisano jedynie w laboratorium.
Najmocniejsze dowody kliniczne dotyczą zmęczenia i glikemii poposiłkowej. W sporcie nie potwierdzono istotnej poprawy wydolności.
Przy wyborze produktu liczy się gatunek i standaryzacja, a przy stosowaniu – świadomość interakcji z lekami.
Polecamy także nasze artykuły o różnicach w stosowaniu żeń-szenia u kobiet, o adaptogenach takich jak różeniec i ashwagandha oraz o suplementach na zmęczenie u osób trenujących.
Bibliografia
- Attele AS, Wu JA, Yuan CS. Ginseng pharmacology: multiple constituents and multiple actions. Biochem Pharmacol. 1999;58(11):1685–1693.
- Barton DL, Liu H, Dakhil SR, et al. Wisconsin Ginseng (Panax quinquefolius) to improve cancer-related fatigue: a randomized, double-blind trial, N07C2. J Natl Cancer Inst. 2013;105(16):1230–1238.
- Vuksan V, Sievenpiper JL, Koo VY, et al. American ginseng (Panax quinquefolius L) reduces postprandial glycemia in nondiabetic subjects and subjects with type 2 diabetes mellitus. Arch Intern Med. 2000;160(7):1009–1013.
- Geng J, Dong J, Ni H, et al. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD007769.
- Bahrke MS, Morgan WP. Evaluation of the ergogenic properties of ginseng: an update. Sports Med. 2000;29(2):113–133.
- Siegel RK. Ginseng abuse syndrome. Problems with the panacea. JAMA. 1979;241(15):1614–1615.
