Kto nie powinien przyjmować oleju MCT
Olej MCT stał się stałym elementem kuchni osób na diecie ketogenicznej i dodatkiem do porannej kawy wielu sportowców. Średniołańcuchowe trójglicerydy są szybkim źródłem energii, ale ich nietypowy metabolizm sprawia, że nie każdy powinien po nie sięgać. Redakcja wyjaśnia, kiedy olej MCT może zaszkodzić.
Czym są trójglicerydy średniołańcuchowe
MCT (z ang. medium-chain triglycerides) to tłuszcze zbudowane z kwasów tłuszczowych zawierających od 6 do 12 atomów węgla. W suplementach dominują kwas kaprylowy (C8) i kaprynowy (C10), otrzymywane głównie z oleju kokosowego i palmowego. Sam olej kokosowy zawiera MCT, ale w przewadze jest to kwas laurynowy (C12), który zachowuje się bardziej jak tłuszcz długołańcuchowy.
Najważniejszą cechą MCT jest sposób wchłaniania. W odróżnieniu od typowych tłuszczów nie wymagają one w takim stopniu kwasów żółciowych ani wbudowania w chylomikrony. Trafiają bezpośrednio do żyły wrotnej i do wątroby, gdzie są szybko utleniane lub przekształcane w ciała ketonowe.
Dzięki temu MCT od dziesięcioleci stosuje się w medycynie, m.in. u chorych z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów, mukowiscydozą, po resekcji jelita, a także w odmianie diety ketogenicznej stosowanej w lekoopornej padaczce.
Te same właściwości, które są zaletą w szpitalu, mogą być problemem u osób z określonymi chorobami. Dlatego przeciwwskazania do oleju MCT wynikają przede wszystkim z jego metabolizmu w wątrobie i wpływu na produkcję ketonów.
Najważniejsze przeciwwskazania
Lista grup, które powinny zrezygnować z oleju MCT lub stosować go wyłącznie pod nadzorem lekarza, nie jest długa, ale obejmuje stany potencjalnie groźne.
| Stan | Dlaczego | Zalecenie |
|---|---|---|
| Niedobór dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (MCAD) | organizm nie potrafi rozłożyć MCT, ryzyko kryzysu metabolicznego | bezwzględnie unikać |
| Marskość wątroby, ciężka niewydolność wątroby | MCT metabolizowane głównie w wątrobie, możliwe nasilenie encefalopatii | tylko pod nadzorem hepatologa |
| Cukrzyca typu 1 | dodatkowa produkcja ketonów, trudniejsza ocena ryzyka kwasicy | konsultacja z diabetologiem |
| Choroby zapalne jelit w zaostrzeniu, zespół jelita drażliwego | nasilenie biegunki i skurczów | ostrożnie, małe dawki |
| Ciąża, karmienie piersią | brak danych o suplementacji | nie stosować bez porady lekarza |
| Dzieci | MCT stosuje się u nich tylko z wskazań medycznych | nie podawać samodzielnie |
Niedobór MCAD to wrodzona choroba metaboliczna, w Polsce objęta przesiewowym badaniem noworodków. Osoby z tym rozpoznaniem zwykle wiedzą o nim od dzieciństwa, ale warto pamiętać, że MCT jest dla nich przeciwwskazany bezwzględnie.
Paradoksalnie w innych wrodzonych zaburzeniach, dotyczących rozkładu kwasów długołańcuchowych, MCT jest elementem leczenia. Pokazuje to, jak bardzo decyzja zależy od konkretnej diagnozy.
Wątroba, cukrzyca i ketony
Ponieważ niemal cała pula MCT trafia bezpośrednio do wątroby, u osób z marskością lub zaawansowaną niewydolnością tego narządu ich stosowanie wymaga ostrożności. W starszej literaturze zwracano uwagę, że kwasy średniołańcuchowe mogą nasilać objawy encefalopatii wątrobowej u chorych z bardzo uszkodzoną wątrobą.
U osób ze stłuszczeniem wątroby bez marskości dane są niejednoznaczne. Nie ma dowodów, że umiarkowane ilości MCT szkodzą, ale też nie ma podstaw, by zalecać je jako sposób leczenia. Najważniejsze pozostają redukcja masy ciała, aktywność fizyczna i ograniczenie alkoholu.
W cukrzycy typu 1 przyjmowanie dużych ilości MCT, zwłaszcza w połączeniu z dietą niskowęglowodanową, zwiększa stężenie ciał ketonowych. Fizjologiczna ketoza różni się od kwasicy ketonowej, ale u osoby z niedoborem insuliny granica może się zacierać, a domowe pomiary ketonów stają się trudniejsze do interpretacji.
Osoby z cukrzycą typu 2 przyjmujące inhibitory SGLT2 również powinny skonsultować z lekarzem stosowanie diet i suplementów ketogenicznych, ponieważ te leki same zwiększają ryzyko kwasicy ketonowej.
Działania niepożądane u osób zdrowych
Najczęstsze problemy z olejem MCT dotyczą przewodu pokarmowego. Szybkie wchłanianie i duża ilość tłuszczu naraz mogą powodować biegunkę, skurcze brzucha, nudności i wzdęcia. W badaniach sportowych, w których próbowano zastąpić część węglowodanów podczas wysiłku tłuszczami MCT, dolegliwości jelitowe były częstym powodem pogorszenia wyników.
- Zacznij od jednej łyżeczki dziennie (ok. 5 ml) i zwiększaj ilość stopniowo przez 1–2 tygodnie.
- Przyjmuj MCT z posiłkiem lub w kawie z dodatkiem białka, a nie na pusty żołądek.
- Nie przekraczaj ilości, przy której pojawiają się dolegliwości – dla wielu osób jest to 1–3 łyżki dziennie.
- Nie stosuj MCT tuż przed zawodami, jeśli wcześniej nie przetestowałeś tolerancji na treningu.
MCT dostarczają około 8,3 kcal na gram, czyli niewiele mniej niż inne tłuszcze. Metaanaliza badań nad masą ciała wskazała na niewielkie korzyści w porównaniu z tłuszczami długołańcuchowymi, ale dodawanie oleju do diety bez zmniejszenia innych źródeł energii łatwo prowadzi do nadwyżki kalorycznej.
Olej MCT składa się z kwasów nasyconych. U osób z hipercholesterolemią warto monitorować lipidogram po wprowadzeniu go na stałe do diety, choć wpływ na LDL wydaje się mniejszy niż w przypadku niektórych innych tłuszczów nasyconych.
Praktyczne wskazówki przy zakupie i stosowaniu
Na rynku dostępne są oleje MCT o różnym składzie: mieszanki C8 i C10, produkty z samym C8 oraz proszki MCT na nośniku, np. z gumy arabskiej lub kazeinianu. Proszki bywają lepiej tolerowane przez żołądek, ale zawierają dodatki, które osoby z alergiami powinny sprawdzić.
Olej MCT nie nadaje się do smażenia w wysokiej temperaturze ze względu na niski punkt dymienia. Najlepiej dodawać go do gotowych potraw, sałatek, koktajli lub napojów.
Nie należy przechowywać i podawać oleju MCT w niektórych naczyniach z polistyrenu, ponieważ może on wchodzić w reakcję z tym tworzywem. Producenci często zamieszczają takie ostrzeżenie na etykiecie.
Osoby przyjmujące leki i chorujące przewlekle powinny traktować MCT tak jak każdy inny suplement – omówić go z lekarzem. Olej MCT nie jest substancją zabronioną w sporcie.
Wnioski redakcji
Olej MCT jest dla większości zdrowych dorosłych bezpieczny, a jego główną wadą są dolegliwości trawienne przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki.
Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest niedobór MCAD. Ostrożność muszą zachować osoby z marskością wątroby, cukrzycą typu 1, zapalnymi chorobami jelit, kobiety w ciąży i karmiące oraz rodzice planujący podawanie MCT dzieciom.
Olej MCT nie jest środkiem odchudzającym – to tłuszcz o wysokiej kaloryczności, którego efekty zależą od całej diety.
Redakcja poleca także materiały o diecie ketogenicznej u osób trenujących, o ketonach egzogennych oraz o tym, jak tłuszcze w diecie wpływają na wyniki lipidogramu.
Bibliografia
- Bach AC, Babayan VK. Medium-chain triglycerides: an update. Am J Clin Nutr. 1982;36(5):950–962.
- St-Onge MP, Jones PJ. Physiological effects of medium-chain triglycerides: potential agents in the prevention of obesity. J Nutr. 2002;132(3):329–332.
- Mumme K, Stonehouse W. Effects of medium-chain triglycerides on weight loss and body composition: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Acad Nutr Diet. 2015;115(2):249–263.
- Jeukendrup AE, Thielen JJ, Wagenmakers AJ, Brouns F, Saris WH. Effect of medium-chain triacylglycerol and carbohydrate ingestion during exercise on substrate utilization and subsequent cycling performance. Am J Clin Nutr. 1998;67(3):397–404.
- Martin-McGill KJ, Bresnahan R, Levy RG, Cooper PN. Ketogenic diets for drug-resistant epilepsy. Cochrane Database Syst Rev. 2020;6(6):CD001903.
- Merritt JL 2nd, Chang IJ. Medium-chain acyl-coenzyme A dehydrogenase deficiency. In: Adam MP, et al., editors. GeneReviews. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 2000.
